Prawne aspekty zatrudniania współmałżonka

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa zatrudnienie współmałżonka w prowadzonej przez siebie firmie na podstawie umowy o pracę bądź innej umowy cywilnoprawnej jest dopuszczalne. „Przepisy prawa pracy nie przeciwstawiają się zatrudnieniu w ramach stosunku pracy członków rodziny; nie zakazuje tego również ustawa o swobodzie działalności gospodarczej. A zatem nie ma przeszkód, aby osoby prowadzące działalność gospodarczą zawierały takie umowy o pracę ze współmałżonkami, w tym również, gdy działalność jest prowadzona w formie spółki cywilnej.” ( vide: pismo Ministra Finansów z dnia 26 kwietnia 1995 r. nr PO 2/2-8010-02362/94 ). Jednakże decydując się na jedną z w/w form współpracy małżonków należy pamiętać, o istniejących szczegółowych uregulowaniach na gruncie prawa podatkowego oraz prawa ubezpieczeń społecznych.

 W myśl przepisu zawartego w art. 23 ust. 1 pkt. 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wypłacane mu wynagrodzenie będzie mogło stanowić koszt uzyskania przychodu, a więc przedsiębiorczy małżonek nie wrzuci go w koszty prowadzonej działalności. Sytuacja taka ma miejsce również wtedy, gdy pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, a nawet separacja. W wyroku z dnia 7 lutego 2001 r. NSA stanął na stanowisku, iż „praca małżonka podatnika świadczona w ramach prowadzonej przez podatnika działalności gospodarczej niezależnie od tego, w jakiej formie jest wykonywana          ( czy to bezumownie, czy też na podstawie umowy o pracę, czy też umowy zlecenia lub umowy o dzieło ), na podstawie art. 23 ust. 1 pkt. 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych nie stanowi kosztu uzyskania przychodu.” ( vide: wyrok NSA z dnia 7 lutego 2001 r., sygn. akt I SA/Gd 2349/98 )

 Przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych współmałżonka zatrudnionego na podstawie umowy o pracę traktują jako osobę współpracującą. Przepis zawarty w art. 8 ust.1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jako osoby współpracujące z osobami prowadzącymi działalność gospodarczą wymienia małżonków, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione, rodziców, macochę i ojczyma oraz osoby przysposabiające, pozostające z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracujące przy prowadzeniu tej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, z wyłączeniem osób, z którymi została zawarta umowa w celu [przygotowania zawodowego. Zwracam uwagę, iż przesłanki prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego nie wyklucza osobne miejsce zameldowania małżonków czy też istnienie pomiędzy nimi rozdzielności majątkowej.

Mając na uwadze brzmienie cyt. wyżej przepisu należy pamiętać, iż wymieniona w nim współpraca przy wykonywaniu działalności gospodarczej rodzi obowiązek objęcia ubezpieczeniem społecznym jedynie w sytuacji, gdy ma charakter stały, gdy bez pomocy współmałżonka dochody z prowadzonej przez małżonka działalności gospodarczej nie osiągałyby takiego pułapu, jaki osiągają przy jego pomocy. Obowiązek objęcia współmałżonka ubezpieczeniem społecznym nie powstanie w przypadkach świadczenia przez niego pomocy w niewielkim zakresie, np. w sytuacji zastępstwa w razie choroby czy też okazjonalnej pomocy w prowadzeniu spraw biurowych.

Jak zauważą B. Gudowska „współpraca przy prowadzeniu działalności jest najszerzej rozumianą podstawą zatrudnienia, obejmując swym zakresem wykonywanie pracy na podstawie umowy o pracę ( z wyłączeniem umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego ), wykonywanie umów cywilnoprawnych, a także wszelką pomoc członkowi rodziny w prowadzeniu działalności gospodarczej lub świadczenie usług bez [podstawy prawne.” ( vide” B. Gudowska, Komentarz do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, CH BECK 2011 )

Za w/w osoby przedsiębiorca nie opłaca składek w wysokości jak za pracownika, ale w innej wysokości. Składki na ubezpieczenie społeczne osoby współpracującej nie zależą bowiem od wielkości przychodu otrzymywanego czy też wskazanego w umowie. Na gruncie obowiązujących przepisów podstawa ich naliczania jest nie niższa niż 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.

Należy również pamiętać, iż osobie współpracującej nie przysługuje prawo do skorzystania z preferencyjnych składek ZUS. Tak więc jeżeli małżonek prowadzący działalność gospodarczą odprowadza niskie składki na ZUS, za współmałżonka jako osobę współpracującą, będzie musiał zapłacić składki w zwykłej wysokości. Preferencyjne składki ZUS przedsiębiorca może opłacać jedynie za siebie.

 Mając na uwadze powyższe wyjaśnienia warto kwestię zasad świadczenia pomocy przez współmałżonka przy wykonywaniu działalności gospodarczej skonsultować z prawnikiem, aby uniknąć opisanych wyżej konsekwencji prawnych.

 Magdalena Muzyk

radca prawny